Homes de pedra en barcos de pau

Número XVIII.- Na parede lateral da casa dos herdeiros de D. Juan Malvarez Canosa sito na antiga rúa do Mar, encóntrase este escudo cuartelado. O primeiro cuartel reproduce as armas do apelido Romero xa descritas no número XV. O segundo representa as dos Caamaño, xa tamén descritas. O terceiro pertence á familia dos Torrado, que son en campo verde un castelo cercado de chamas. O cuarto é descoñecido. O quinto as dos Maldonado ou Rua; as dos primeiros son: en vermello cinco flores de lis brancas unha no medio e catro nos ángulos. O seu solar en Galicia é a terra de Falnes, xunto a Santiago. Descenden da Casa de Aldeo ou Aldona, é moi nobre e o seu solar é a torre de Aldán.
As armas de Rúa son escudo de azur e cinco flores de lis salpicadas de gules.
O sexto cuartel deste escudo representa as armas dos Patiño, xa descritas anteriormente.

_____________________________________________________________

Número XIX.- Na mesma casa na Rúa dous Fornos (Maruca) en que se sinalou o escudo número XI, encóntrase tamén este medio cortado e partido; o primeiro cuartel en pal, de gules un castelo con ameas e homenaxe ameado; o segundo de sinople e tres barras de ouro, bordadura de azul e oito aspas de ouro, tres no xefe, dous nos flancos e tres na base, armas do apelido Blanco. O terceiro son tres barras diagonais cara á dereita do escudo, armas que poden corresponder ao apelido Parga, escudo de prata e tres barras de azur; o cuarto parece, aínda que faltan certos detalles, corresponder ao apelido García, escudo cuartelado 1 e 4 unha man apalmada de home e na punta ondas de mar de azur e de prata, 2 e 3 de azur e un luceiro de oito raios de ouro; armas antigas dos García de Asturias. O P. Crespo, na súa "Heráldica de Galicia", afirma ser o cuartel do apelido Canel, descoñecido en Muros, pero non o García.

_____________________________________________________________

Número XX.- Na fachada da capela da Virxe do Carme, encóntrase este escudo gironado (oito cuarteis). O primeiro cuartel Maldonado ou Rúa; o segundo cinco follas verdes de figueira en ouro, que fai referencia ao apelido Figueroa. Solar xunto ao ponte de Sarandones en Abegondo, preto da Coruña. As cinco follas débense a liberar certo cabaleiro a cinco doncelas do poder dos moros que as levaban como pago do tributo das cen doncelas e por ter unha figueira na casa, en memoria de gañar esa batalla, usaron estas armas os descendentes; o terceiro descoñecido; o cuarto son as armas do apelido Feijóo, escudo en vermello cunha espada de prata coa gornición de ouro e a punta do seu fío cara a arriba e tres roeles de ouro a cada lado. Outros en lugar de roeles poñen feixes de vimbio verde. Solar no val de Ramiras, xunto a un Priorato de Santa Comba, que é da casa de Celanova. É nobre e antiga, descenden da Casa e familia de San Rosendo. Tivo moitos cabaleiros de ordes e grandes ligazóns. O quinto Romero, armas xa descritas; o sexto pode ser Bermúdez, escudo jaquelado de ouro e sabre, bordadura do mesmo metal, cargada dunha cadea de azur. As armas primitivas desta antiga e nobilísima casa de Galicia foron: Escudo jaquelado de ouro e sabre (negro). O sétimo pode ser Abalde ou Carantoña, nunha das súas variantes; o oitavo Pardiñas e o do centro, descoñecido.

_____________________________________________________________

Número XXI.- Escudo do apelido Falcón xa descrito no número XVII. Este brasón ten unha espada que cruza o castelo de parte a parte, está colocado na parede lateral dunha casa da praciña da Canavala, vese de fronte, ao baixar cara ao malecón.

_____________________________________________________________

Ramón de Artaza Y Malvarez

A totalidade das reproducións dos brasóns e gran parte dos textos, foron extraídos do libro de D. Ramón de Artaza e Malvarez, (Muros: 6/3/1877 - A Coruña : 20/12/1976) ,"La Villa de Muros y su Distrito". Avogado, escritor e historiador fillo desta vila, foi Cronista de Muros e autor de varias obras históricas sobre esta vila e Académico numerario da Real Academia Galega  en cuxo recordo e memoria leva o seu nome o colexio de educación primaria de Muros.
Fai notar D. Ramón a dificultade para identificar algunhas das armas insculpidas nestas venerables pedras.
"Notarase nestes escudos, que algúns cuarteis parecen non gardar relación co que se describe e co que din as heráldicas corresponder ao apelido a que se refiren, debéndose isto a que unhas mesmas familias usaban armas distintas, ampliándoas ou simplificándoas ao seu capricho, moitas veces; Variándoas tamén segundo a provincia a que pertencen, ou ben que ao labralos non se copiaron con fidelidade os símbolos que os integraban, ou foron mal comprendidos e peor expresados, confundíndoos, ou non definindo as súas partes con claridade, razóns polas que, aínda tendo certeza de que corresponden os cuarteis á estirpe que sinalamos por detalles de familia, veciñanza, oriundez, etc., non  nos atrevemos a afirmalo coa plena certeza que desexariamos."

Número XIV.- encóntrase este brasón na fachada da vivenda que foi residencia de D. Ramón Artaza e Malvarez, sita na praza da Constitución. Escudo partido e medio cortado, primeiro cuartel en bleu (azul) unha torre de ouro e saíndo por riba dela medio corpo dunha aguia de prata, despregadas as ás, con lingua vermella, armas do apelido Artaza. No segundo as armas dos Giance xa antes descritas nos números VII e IX. No terceiro cuartel as dos Patiño tamén descritas no número IX.

_____________________________________________________________

Número XV.- Na fronte da capela da Angustias, fundación que foi de D. Domingo A. Giance de Caamaño. Rexedor perpetuo e procurador Xeral da Vila, e a súa esposa D.ª María Patiño Oanes de Figueiras, herdada logo polos Condes de Medina por ligazóns matrimoniais, encóntrase este escudo cuartelado; no primeiro cuartel figuran as armas do apelido Romero, en campo verde catro aspas de bordóns de ouro, dous a cada parte e no medio seis orellas de home en ringleira de alto a baixo. No segundo a árbore e as lanzas dos Caamaño. O terceiro o brazo e o puñal dos Carballido, e no cuarto o parrulo nadando do apelido Patiño.

_____________________________________________________________

Número XVI.- Este escudo que nalgún tempo encontrábase sobre unha sepultura de arco na capela de San Antonio dentro da igrexa parroquial, e que foi levado alí, sen dúbida, pola inexperta man dalgún reformador que ignorando o significado histórico de tan respectable insignia, e sen ter en conta o dereito que posuía de permanecer en onde se atopaba, a actual capela da Virxe da O, fundación do capitán Diego Fernández de Leys e a súa esposa María de Caamaño, trasladouna á de San Antonio, o mesmo que puido ocorrérselle empregalo en calquera obra como unha de tantas lousas, que iso hai que polo menos agradecerlle.
Está composto este brasón, medio cortado e partido, de tres cuarteis, o primeiro corresponde ao apelido Ponche (Aponte), de ouro e unha ponte de tres arcos sumados a unha torre e na porta ondas de prata e azur. O segundo ao de Leis, un piñeiro verde en campo de prata entre cinco lanzas. O terceiro fai alusión ao apelido Lobeira, ou pode ser tamén Gómez de Acosta, pois ámbolos dous ostentan as mesmas armas; escudo de prata e un piñeiro de sinople con dous lobos apoiados no tronco. Cruzando a árbore a xeito de franxa pódese ler: Landrs, gravado na mesma pedra.

_____________________________________________________________

Número XVII.- Na capela de San Antonio, dentro da igrexa parroquial de Muros, na súa fronte, no alto á esquerda, encóntrase esculpido este brasón: Escudo partido, o primeiro cuartel castelo en campo dourado e no remate un paxaro a xeito de falcón comendo a outro, á porta do castelo ten tres bordóns e unha coroa enriba e arredor do escudo están dezaoito bordóns atados en nove feixes, a tres cada un, con nove coroas que fan alusión ao apelido Falcón. O segundo son as armas dos Pazos de Proben, aínda que un pouco variadas; en azul un brazo armado cunha espada espida na man que pelexando cun león éntraselle pola boca e sobre o león unha estrela de ouro. É moi nobre e antiga casa. Ten este escudo un escusón no xefe en forma triangular, e dentro del, unha cruz recrucetada cunha estrela a cada lado de cinco puntas, signos de ser o fundador da capela, Reitor de Fonseca, as estrelas, e Prior de Muros, a cruz.
O solar dos Pazos en Galicia, usa diversas armas ademais das citadas; campo de ouro, dúas bandas vermellas de revés, por orla unha cruz de ouro chá en campo verde no alto e cinco veneras de prata nas cabezas arriba

Numero IX.- Achase colocado dentro da capela da nosa Señora da Angustias, propiedade da familia Artaza, un a cada lado do altar, baixo os arcos das súas paredes laterais e sobre as sepulturas alí existentes. Son armas da familia dos Giance de Caamaño a que pertence o cuartel superior do escudo que se menciona: Pino de sinople grietado de ouro en campo de gules, con dez lanzas, cinco a cada lado as hastas de prata e os contos de ouro, e o inferior á dos Patiño, escudo en azur un parrulo de prata cortado deste metal nadando.

_____________________________________________________________

Número X.- Na fachada dunha casa sita na praza do Cristo ou de Santa Rosa, había un escudo composto de dous cuarteis, o primeiro un brazo armado empuñando unha bandeira, do apelido Villardefrancos; o segundo unha torre sobre ondas de mar cunhas silvas que o rodean ata as ameas, do apelido Pardiñas.
Debaixo do citado escudo podíase ver este anagrama.

Por derrubamento da casa xa non existe este brasón

_____________________________________________________________

Número XI.- Nunha casa moi antiga de labrada cantería, sita na chamada Rúa dous Fornos, áchanse gravados dous escudos, un deles o que describimos agora (o outro serao no número XIX); escudo partido con cinco cuarteis. O primeiro ocupa a metade do escudo dividíndoo de alto embaixo, nel vese un castelo e dúas aguias voando sobre el, unha fronte á outra, armas dos Salgado aínda que falta o saleiro entre as aguias; o segundo e quinto unha banda diagonal con dúas cabezas de sierpe nos extremos, pode ser o apelido Conde; escudo de azur, banda de ouro con dous dragóns ou cabezas de sierpe nos extremos; o terceiro e cuarto poden ser o xabaril do apelido Ares.

_____________________________________________________________

Número XII.- Na fachada dunha casa que olla ao peirao da Cerca, unha das antigas que tiñan asento sobre a derruída muralla que cercaba a vila, encóntrase este escudo medio cortado e partido que se compón de tres cuarteis, o primeiro unha ponte sobre un río, armas do apelido Ponte ou Aponte, con dúas cunchas sobre a ponte, que nos indican feudo ou cargo do señorío do Apóstolo. A segunda mostra o piñeiro e as dez lanzas dos Caamaño, armas xa descritas anteriormente. O terceiro, correspondente ao apelido Montenegro, dous lobos andantes ou un pacendo e o outro ollando ao alto, árbore no medio.

_____________________________________________________________

Número XIII.- Este brasón encóntrase gravado na parede lateral dunha casa da Rúa dos Fornos (Pirriola), casa que unida a outra forma un pasadizo ás costas de do chamado río dás Ánimas. Este escudo cuartelado que ten no xefe unha cruz segundo parece dunha orde militar e dúas cunchas. O primeiro cuartel é un castelo que poden ser armas dos Castro; o segundo é unha estrela de sete puntas, acaso dos Mariñas, o terceiro é un tronco de árbore e pode facer referencia ao apelido Troncoso, e o cuarto unhas ondas de mar, armas dos Mariños, sete ondas azuis que o ocupan todo. É moi nobre.

Número VI.- Este escudo partido e medio cortado, áchase na antiga casa que se alza ao comezo da costa chamada do Camiño Novo, propiedade de D. Abelardo Dubert Siaba, formado por tres cuarteis, dous superiores, o primeiro con tres flores de lis que poden ser as armas do apelido Lira, tres flores de lis en campo de prata, o segundo tres conchas a xeito das usadas pola igrexa do Apóstolo Santiago e que ben podería ser un signo de feudo ou distintivo dun cargo señorial da Mitra compostelá, toda vez que Muros era da súa pertenza. O cuarto inferior áchase en branco sen emblemas.

Número VII.- Estivo colocado este brasón, pertencente á familia Giance de Caamaño Artaza, nunha casa da súa propiedade, queimada polas tropas francesas o 26 de marzo de 1809, no xeral incendio da vila; sobre a parede frontal achábase colocado, habéndose retirado ao ser vendida e reformada a casa; está situada na chamada Canavala. Escudo partido con dous cuarteis, o primeiro un brazo empuñando un ramo de flores, armas dos Carballido e o segundo un piñeiro de sinople grietado, de ouro en campo de gules con dez lanzas fixadas en terra, cinco a cada lado, as hastas de prata e os ferros e contos de ouro, armas dos Giances de Caamaño.
Argote de Molina cita outra armas dos Caamaño; escudo dourado e un vaso en mans dun anxo entre dúas ás tendo coa man unha coroa. Estas armas non se achan entre os escudos de Muros, sendo as anteriores as usadas por esta familia.
Segue Molina: "Tamén en Galicia veredes os Caamaños notorios fidalgos e bos solares. Este solar dos Caamaños é par da Coruña, son honrados fidalgos."

Número VIII.- Pertencía a D. Lope de Mendoza, arcebispo de Santiago e señor xurisdicional da vila de Muros; hai un a cada lado da porta principal da ex Colexiata e outro sobre a luz da súa fachada. Como o citado Prelado foi un de que mais contribuíron á súa ampliación e construción, colocaría as súas armas para conmemorar este feito, como di a inscrición da porta lateral:

Escudo: Media lúa e oito roeles jaquelados na bordadura (armas dos Mendoza) e sobre el unha cruz e unha cuncha a cada lado.

Número III.- Nunha casa da propiedade dos herdeiros De Juana Bahamonde, sita na  rúa do Mar ou Malecón, no río das Ánimas, achábase colocado este escudo incompleto; era gironado, é dicir, composto de oito cuarteis, dos que só un, o superior dereito, ostenta tres barras, puidese ser  do apelido Rivera o primeiro cuartel.

Número IV.- Dous escudos iguais áchanse na antiga igrexa Colexial de Santa María del Campo, hoxe parroquial, debaixo do coro alto, no centro dos ángulos dos arcos de sostén, na cara que olla á fachada. Creo que son as armas do arcebispo D. Lope de Mendoza, Señor de Muros e un dos que contribuíron á ampliación da colexiata. Unha cruz, que sería a arcebispal. As conchas ou peregrinas, insignias do Apóstolo e a súa igrexa, e unha media lúa, armas do apelido Mendoza. Casa procedente da Real de Aragón, que usaba: escudo de prata e un minguante (lúa) jaquelado de ouro e sabre. 
Dous escudos case iguales aos citados áchanse na fachada da citada igrexa, a ambos lados da porta, baixo o alpendre, e outro sobre o rosetón do arco triunfal

Número V.- Na parte máis elevada da fachada da casa, hoxe de D. Juan Malvarez, sita ao final da Rúa Nova, na súa ligazón coa de Arriba, vese este escudo partido que consta de dous cuarteis que separa no xefe unha cruz recrucetada, que parece ser dos apelidos Alcántara ou Calatrava (falta a cor definitiva). O primeiro ostenta oito jaqueles de ouro e sete feitos veros e no segundo catro baixo un castelo e catro sobre outro. Os veros son das armas dos Velasco que usan quince jaqueles, oito de ouro e sete de azuis e brancos feitos veros. Os castelos poden corresponderse ao apelido Castro.

Número I.- Achase colocado este escudo na fachada principal da porta de entrada da capela de San Xosé, no barrio do mesmo nome. Está formado dun só cuartel cunha cruz no centro, a todo o alto; á dereita unha espada espida e á esquerda unha palma e sobre o todo, unha coroa de nobreza.

Estas armas constituían os atributos do Tribunal da Inquisición, que usaban os que a ese tribunal pertencían, desempeñando cargos como o de Inquisidor, Comisario, Familiar, etc., do Santo Oficio, que tal parece ser o marido da filla dos fundadores da citada Capela Doña María Luisa de Reloba, segundo lese na inscrición que a ambos lados da porta áchase gravada.

MARÍA LUISA DE RELOBA

MUJER QUE FUE DE BLAS RODRÍGUEZ FAMI-

LIAR DEL SANTO OFICIO DIJO, HIZO-

LA PEDRO TEIXIDO DE TURNES Y SU

MUJER CATALINA PÉREZ DE RELOBA

SUS PADRES

Número II.- Sobre a porta de entrada da antiquísima Torre ou casa forte que os prelados composteláns, señores de Muros tiñan nela, destácanse, moi borrosos, os restos dun escudo partido, igual, segundo parece, a que se acha na fronte da fachada principal das ruínas que un día foron cuarto do Sarxento Maior da Praza e dependencias deste, hoxe dos herdeiros de D. Ricardo Romaní.
A devandita Torre aparece citada en documentos dos anos 1317, ao enumerar os castelos e casas fortes que xa propios xa en feudo da igrexa, tiña o poderoso magnate D. Alonso Suárez de Deza, Pertegueiro Maior de Santiago e no ano 1526 con motivo dun reconto das fortalezas da Mitra de Santiago por preito entre o arcebispo Sr. Tabera e seu antecesor D. Alonso de Fonseca.

A rúa onde se alzou, no barrio da Carme, cuxos pequenos vestixios aínda hoxe poden verse, servindo de entrada a unha horta de D. Carlos Iglesias Calderón, leva aínda o nome  de Rúa da Torre en memoria do pasado.

O escudo aludido pode ser do apelido Montenegro: "Dous lobos andantes, ou un pacendo e outro ollando ao alto e unha árbore no medio".