Homes de pedra en barcos de pau

Muros e mailo Mar /// Fomos ficando sós o Mar o barco e mais nós

O 3 de xuño de 1888, encontrándose o cruceiro en Barcelona, recibiu a bandeira de combate doada pola raíña Dona María Cristina, presente na cerimonia. Ao ano seguinte asistiu o buque no mesmo porto á Exposición Universal.

En 1892 fixose o mar para Génova con ocasión das festas conmemorativas do IV Centenario do descubrimento de América, e xa, de regreso en España, puxo rumbo desde Cádiz a La Habana remolcando unha reprodución da nao «Santa María», doazón do goberno español ao americano. Á súa chegada concentrouse na baía de Hudson unha numerosa flota internacional para conmemorar o descubrimento colombino.
O «Rexente», como vulgarmente se coñecíalle, formou parte da Escuadra de Instrución e nos seus continuos viaxes,os informes dos seus comandantes respecto a súas calidades mariñeiras, eran desfavorables e aínda que non se lle habían apreciado defectos esenciais para manter a súa estabilidade, algúns aconsellaran substituír os 4 canóns do 24 por outros de 20,3, co que se houbesen conseguido máis proporción entre os pesos altos e os situados baixo a cuberta protectora. Sen embargo estas recomendacións non foron atendidas. Concretamente un dos seus comandantes, a capitán de navío Paredes, propuxo en 1892, a redución da súa artillería.
O 9 de marzo de 1895 ás once e media da mañá, zarpaba de Cádiz o «Rexente», levando a bordo a embaixada do Sultán de Marrocos, presidida por Sidi Brisha, que en Madrid había mantido conversacións con representantes españois, acerca da revisión do Tratado de Marraquech de 5 de marzo de 1894 que puxo fin á contenda de 1893 cos rifeños. Tan só esta misión levou o cruceiro a Tánxer, pois debía regresar a Cádiz para que a dotación asistise á botadura do tamén cruceiro «Carlos V» nos estaleiros «Vea Murguía Hermanos», fixada para o día 10. Entre a dotación contábanse moitos gaditanos que tiñan especial interese en presenciar a cerimonia.
O casco do buque, á igual que as súas máquinas, estaban en bo estado. Recalou na anoitecida e, por estar moi tomada a costa de Tánxer, fondeou na rada. Na mañá do día 10 sobe a bordo o práctico, desembarcando soamente a demora. O vento de SW que reinaba, refrescaba por momentos, facendo recalar a mar de Poñente. O barómetro acusaba notable descenso.
Ás 10 da mañá do devandito día 10, domingo, despegaba o cruceiro do peirao tingitano, con ceo fechado. Tras dobrar o coñecido «Peirao vello», puxo proa á mar rumbo a Cádiz. Pouco despois, atopándose como a tres millas de Tánxer, algunhas persoas que observábanlle desde esta cidade, vírono parado, distinguindo cos seus prismáticos que parte da dotación dirixíase á popa, arriando algo que parecía un buzo. Á media hora o «Rexente» púxose de novo en movemento, desaparecendo no horizonte pouco despois do mediodía.
Ás 14 horas o vento era furacanado, con frecuentes chuvascos e marusía que as testemuñas cualificaron de espantosa. A partir da costa africana xa non podía divisarse o buque que, sen embargo, foi visto polos mercantes «Mayfield» e «Matheus», que o mesmo que el loitaban contra o durísimo temporal de ventos e enorme ondada. Os capitáns das mercantes informarían máis tarde que divisaron ao cruceiro sobre as 12 e media, a unhas doce millas ao NW de Cabo Espartel, dando grandes bandazos e buscando o refuxio da costa peninsular. Posteriormente, uns campesiños da enseada de Bolonia, poboado dependente de Tarifa, manifestaron que viran un buque loitando contra o forte ondada.
O «Rexente» non acadaría nunca o porto gaditano, que agardábao con ansia e preocupación. Durante varios días procedeuse á súa busca coa esperanza de que o buque puidese encallar e salvarse ou de, polo menos, atopar superviventes. O «Alfonso XIII», «Illa de Luzón», «Joaquín del Piélago» e outras mercantes, exploraron minuciosamente as paraxes próximos o cabo Trafalgar onde se supoñía ocorrera a traxedia, como Baixo Aceitero, Torre, Castilobo, Altos de Meca, etc. Pero todo foi en van e non volveuse a ter máis noticias do buque, que se perdeu coa súa dotación de 412 homes.
Nos días seguintes foron atopados nas praias de Algeciras, Tarifa, Estepona, Conil e outras próximas, varios restos, como anacos de cuberta, salvavidas, unha métopa coa letra «R», dous banderins de man, un anaco de vaíña de bandeira co nome do barco, un remo, etc.
Nestas praias que enmarcan a embocadura do Estreito de Xibraltar, onde a fortuna e a desgraza viñeron sempre hermanadas polo mar, a lembranza da catástrofe aínda perdura, entre os vellos mariños. Entre supersticiosos e inquedos, os nosos valentes homes do mar gardaron un senlleira respecto ao 10 de marzo. Cando por esas datas sopra temporal ou presaxiase mal tempo, os mariñeiros de Cádiz e dos pobos próximos, tripulantes de barcos pesqueiros ou de buques dedicados ao pequeno cabotaxe, afirman amarras e permanecen en porto co prudente convencemento de que é o máis acertado.
Circularon variados comentarios sobre a causa da catástrofe. Lembrábase que con mal tempo o cruceiro acusaba súas deficientes condicións mariñeiras. En moitas ocasiones a proa quedaba baixo o auga, rompendo os golpes de mar na súa plataforma. Tamén dicíase que o excesivo peso da coiraza e das pezas do 24 montadas a proa e popa, producía falta de estabilidade, polo que o barco quedaría trabucado polos enormes golpes de mar, que farían que o buque quedase coa quilla ao aire.
A comisión técnica encargada de esclarecer as causas da perda do buque, admitiu a posibilidade de que o duro temporal, ao inundar as cubertas e compartimentos de proa fixérono zozobrar xa sen goberno por avarías no temón ou máquinas. Probablemente, a falta de estabilidade lonxitudinal, fixo que no centro do espantoso ciclón o barco «pasásese por ollo» -segundo expresión mariñeira- tras encapillar sucesivamente varios golpes de mar, arrastrando consigo a toda a dotación.
A perda do «Rexente» motivou que aos outros dous cruceiros «Alfonso XIII», construído no arsenal de Ferrol e «Lepanto», no de Cartagena, non se montásenlles canóns do 24, senón do 20,3.
A dotación do «Rexente» era de 372 homes, pero no momento da súa desaparición levaba 412, como xa dixemos. O seu comandante -o quinto que tivera- era a capitán de navío don Francisco Sanz de Andino Martí e segundo comandante, a capitán de fragata don Francisco Pérez Cuadrado. Contaba con 4 tenentes de navío, 4 alféreces de navío, 1 tenente de Infantería de Mariña, 2 oficiais de Máquinas, 2 médicos, 1 habilitado-contador, 1 capelán, 5 guardiamarinas, 7 contramestres, 6 condestables (auxiliares de Artillería), 2 sarxentos de Infantería de Mariña, 4 cabos primeiros, 3 cabos segundos, 2 cornetas, 34 soldados, todos do mesmo corpo, e 330 mariñeiros entre os que contaban varios aprendices artilleiros. Dous mariñeiros que perderon o buque en Tánxer e que quedaron en porto temendo un seguro arresto, foron os únicos que salvaron a vida.
A musa popular lembrou a traxedia durante moitos anos cunha letrilla que se cantaba polas custas andaluzas e que rezaba así: Que barquito será aquel que se viene dando tumbos? Será el «Reina Regente» que viene del otro mundo.
Houbo un único supervivente, testemuña mudo da traxedia. O feito por interesante merece ser narrado.
Un das oficiais da dotación, o alférez de navío don José María Enríquez Fernández, natural de Sanlúcar de Barrameda (Cádiz), levaba a bordo un magnífico can terranova da súa propiedade, que se granxeaba a simpatía dos tripulantes. Ao ocorrer a traxedia o animal saltou a un enjaretado do cruceiro, podendo ser recollido por un barco inglés, que adoptouno como mascota. Durante algún tempo «navegou» o animal no devandito buque que un bo día recalou en Sanlúcar en ruta para Sevilla, fondeando en Bonanza, como era usual. O can recoñeceu inmediatamente a costa e guindándose ao auga gañou rapidamente a próxima beira, desde onde correu para a casa dos pais do seu dono, causando a natural emoción nestes e en cantos conservaban imborrables a lembranza da traxedia.
Os capitáns do navío que mandaron o «Reina Rexente» foron os seguintes: don Vicente Montojo Trillo, don Ismael Warleta Ordovás, don José Pilón Esterling, don José María Paredes Chacón e don Francisco Sanz de Andino e Martí.
Naqueles tristes días de marzo de 1895, en que reinaron fortes temporais, desapareceron tamén outros barcos sen deixar rastro: o «Semillante», fronte ao Estreito de Bonifacio (Córcega); o «Renard», próxima a Adén (Arabia) e o «Atlas», moi próxima á costa argelina. Polo que se refire ao SW de España, as olas acadaron doce metros de altura.
O ano de 1895 foi dobremente tristeiro para a Marina de Guerra, pois tamén perdeu outra encrucillada, o «Sánchez Barcáiztegui». Está unidade se achaba en la Habana e na noite do 18 de setembro, dobraba a boca do Morro coas loces apagadas en misión de captura dun buque de filibusteiros, cando foi abordado polo vapor «Conde da Mortera» que entraba en demanda de porto. Como consecuencia da forte colisión afundiuse en poucos minutos, perecendo o xefe do Apostadero, don Manuel Delgado Parejo, que se achaba accidentalmente a bordo; o comandante, capitán de fragata don Francisco Ibáñez Varela, cuxo corpo decapitado e sen brazos, foi recollido días despois por uns mariñeiros, un alférez de navío, o habilitado-contador, o médico, tres suboficiais, seis mariñeiros, oito fogoneros e oito soldados de Infantería de Mariña.
Varias destas vítimas foron presa das quenllas. Botes do «Conde da Mortera» e a lancha «Afouta» recolleron os superviventes.
O 10 de xaneiro de 1922, 27 anos despois do naufraxio do «Reina Rexente» a prensa nacional ocupábase do transatlántico español «Reina María Cristina», que procedente de Xixón, Santander e Coruña, atracou no porto de la Habana con gran demora, pois tras resistir dez días de forte temporal, que obrigou o seu capitán a rebaixar a velocidade -o que ocasionou máis consumo de carbón-, houbo de efectuar arribada forzosa nas Bermudas. Aínda que nun principio a prensa madrileña, recollendo noticias telegráficas de Santander sobre o temporal que sorprendeu ao navío, dixo que había varios mortos a bordo, o «Diario Español» de la Habana de 10 de febreiro de 1922, precisaba que non houbo lesionados e que a pasaxe se comportou con valentía e disciplina, seguindo as medidas dispostas pola capitán durante a difícil travesía.
Meses despois da desaparición do «Reina Rexente», outro cruceiro de nova construción foi bautizado co mesmo nome, sendo botado nos estaleiros de Ferrol o 20 de setembro de 1906. Contaba cunha dotación de 452 homes. Foi buque escola de guardiamarinas durante algún tempo e prestou inestimables servizos na Guerra de África. O 31 de decembro de 1926 foi dado de baixa na Armada.

José Mª Blanca Carlier